"Để làm gì?"
Đó là câu hỏi mình nhận lại như một phản ứng tự nhiên khi mình nói mình sẽ học ký họa, chắc việc một kỹ sư công nghệ học ký họa là một điều kì hoặc, hay chỉ đơn giản họ thắc mắc vì môn học này dường như không giúp ích gì cho chuyên môn của mình?
Mình nghĩ, có lẽ từ lâu (không biết từ khi nào) chúng ta học được từ môi trường xung quanh, từ công việc, từ bạn bè, mạng xã hội,..rằng phải có hiệu suất cao, như vậy mới là hữu ích. Một công việc nếu không làm tăng hiệu suất cho bản thân được xem là không có ích, không phù hợp, thậm chí còn không đáng để được làm.
Mình nhớ lại lần đâu tiên mình lập trình, đó là những ngày năm mình học lớp 11, lúc đó, lập trình là một niềm vui, tò mò thuần túy. Lúc đó, mình thắc mắc, sao người làm thế nào để tạo ra một ứng dụng, một game trên máy tính, làm sao mà có thể tạo ra được cả một thế giới từ hư không. Mình tập làm app, làm game cũng từ đó. Nếu nhìn lại, vào thời điểm đó việc học lập trình không đem lại giá trị gì cho một đứa chuẩn bị thi đại học cả.
Những niềm vui thuần túy của sự tò mò và tận hưởng ấy dường như đang ngày càng mất đi khỏi cuộc sống của mình.
Và cái cảm giác, thôi thúc, phải có năng suất, phải nhanh lan sang cả việc đọc. Phải đọc có phương pháp, phải đọc nhanh, nhớ lâu.
Ngẫm lại thì đọc sách chưa bao giờ chỉ dừng lại ở việc thu thập và ghi nhớ thông tin cả, với mình, đọc sách gần giống với nghe nhạc, có nghĩa là, khoảng thời gian bỏ ra trải nghiệm, cảm nhận cũng có giá trị như những thông tin mà nó đem lại, đôi khi còn nhiều hơn nữa. Khi đọc nhanh, chúng ta thu thập ý tưởng, nhưng khi đọc chậm, chúng ta sống với nó, vì ý tưởng đó được cảm nhận, được hiểu, được ngẫm nghĩ. Và có lẽ điều này không chỉ đúng với việc đọc sách.
Cái niềm vui thuần túy của trải nghiệm và tò mò, không bị ảnh hưởng bởi hiệu suất, bởi KPI, hay bởi bất kì điều gì khác ngoài chính nó.
Nghe thì hay, nhưng có lẽ niềm vui thuần túy này có lẽ chỉ là đặc quyền cho những "người bất từ", những người mà có mọi thời gian trên thế giới.
Người Hy Lạp cổ đại có một từ cho khoảng thời gian này: skholē. Thường được dịch là "nhàn rỗi", nhưng nghĩa gốc của nó sâu sắc hơn, đó là thời gian được giải phóng khỏi mọi nghĩa vụ để người ta có thể theo đuổi điều gì đó vì chính bản thân của nó. Skholē là gốc của từ "school" trong tiếng Anh. Vậy có thể hiểu nôm na là: việc học nguyên thủy vốn không phải là để tối ưu hóa, mà là để cho sự tò mò và niềm vui thuần túy được phát triển.
Vấn đề là chúng ta không thể xóa bỏ hoàn toàn thế giới bên ngoài. Cuộc sống có nhiều ràng buộc, có trách nhiệm và quả thực tính hiệu quả, năng suất rất quan trọng. Nhưng mình nghĩ, chúng ta có thể tạo ra vài khoảng nhỏ để có thể giữ lại phần nào đó niềm vui thuần túy này.
Tạm gọi là khu bảo tồn cảm hứng, những khoảng thời gian hoặc dự án không thuộc về hệ thống thành tích nào cả, và câu trả lời cho "Vì sao lại làm/học/đọc cài này?" chỉ đơn giản là "Vì thích". Đó có thể là một buổi tối trong tuần chỉ để đọc một quyển sách làm bản thân thấy tò mò dù vô dụng với công việc, như việc mình đọc "Từ điển tiếng Việt" dù làm kỹ sư công nghệ, hay có thể là một dự án mà không cần ai biết, không ai đánh giá, cũng có thể vọc vạch vài thứ chỉ để muốn hiểu thêm là thế giới hoạt động thế nào.
Bản thân mình viết blog này cũng một phần vì lý do ích kỷ cá nhân, đó là buộc bản thân phải ở lại với một ý tưởng đủ lâu để có thể nhìn rõ và giải thích nó. Và viết có lẽ là cách đọc chậm nhất mình biết.
Và đôi khi, trong lúc viết, mình lại tìm thấy những buổi tối năm xưa, khi chưa có KPI nào cả, khi chỉ đơn giản là đang bị cuốn vào một thứ gì đó và không muốn dừng lại.